Rybotycze to dawne miasteczko nad środkowym biegiem Wiaru. W 1367r Kazimierz Wielki nadał słabo jeszcze zasiedlone dorzecze górnego Wiaru Stefanowi Węgrzynowi herbu Sas. Na obszarze tym istniały wtedy nieliczne wsie pochodzące z czasów książąt ruskich: Rybotycze, Huwniki i Sierakośce oraz osady przy monasterach: Siemionów (dziś Padaw), Honoffry (dziś Posada Rybotycka) i Trójca. Pierwsi właściciele dóbr przyjęli od nazwy miejscowości nazwisko Rybotyccy. W 1425 r. Władysław Jagiełło potwierdził nadanie, ale ograniczył nieco jego obszar, odbierając Rybotyckim Makową i las Turnica. Król Kazimierz Jagiellończyk nadał Rybotyczom prawa miejskie.



W nowo utworzonym mieście osadzili Rybotyccy Polaków. Przez cały XV w. prowadzili w swych dobrach intensywną akcję osadniczą, zakładając kilkanaście nowych wsi.



Znaczną część dóbr stanowiły lasy bukowe i dąbrowy, wśród nich zachowany do dziś kompleks leśny Turnica na południe od Rybotycz.



Prowadzono w nich półdziki wypas świń, które tylko na zimę wracały do gospodarstw. Liczne stada świń stanowiły znaczny majątek i kusiły do rabunku. M.in. w 1467 r. Jan Rybotycki zajął 26 wieprzów starosty przemyskiego pasących się w sąsiednich lasach królewskich.



W zimie tego roku z dwudziestoma szlachty i pięćdziesięcioma chłopami zagarnął stado trzystu starościńskich wieprzy pędzonych publiczną drogą do Przemyśla, wyrządzając szkody wysokości 350 złotych. Oskarżony o rozbój, wyparł się całej sprawy.



W latach 1501 - 1503 klucz rybotycki przeszedł jako zastaw za długi w ręce Stanisława i Rafała Kormanickich. W dwa lata później nabyli go oni na własność, dopłacając 1500 grzywien. Wiek później dobra rybotyckie kupił Jan Tomasz Dro-hojowski, referendarz koronny i starosta przemyski. Uwikłany w prywatną wojnę z kasztelanem przemyskim, Stanisławem Stadnickim z Leska, zginął z rąk jego ludzi w 1605 r. Jego syn, Marcin Mikołaj Drohojowski, sprzedał w 1617 r. cały klucz rybotycki Mikołajowi Wolskiemu z Podhajec, marszałkowi wielkiemu koronnemu. W 1638 r., drogą małżeństwa, właścicielem tych dóbr został Mikołaj Ossoliński, starostwa piotrkowski, nowotarski, skalski i knyszyński. Po jego śmierci w 1663 r. dobra odziedziczył syn Jerzy, a pod koniec XVII w. przeszły na Sobieskich. W XVIII w. należały kolejno do Lubomirskich, Radziwiłłów i Brześciańskich, a w następnym stuleciu do Tyszkowskich. Paweł Tyszkowski zapisał ich części Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, która przejęta je w 1920 r.



Miasteczko Rybotycze przechodziło różne koleje losu. W 1524 r. otrzymało przywilej na targi i coroczne jarmarki, w tym samym roku zniszczył je najazd tatarski. W XVII w. na wschód od miasta działała papiernia i huta szkła, a na Wiarze pracowały trzy młyny.



Rybotycze słynęły także już wówczas z wyrobu butów, a tutejsi szewcy cieszyli się znacznymi przywilejami. Kolejną wizytę Tatarów przeżyły Rybotycze w 1672 r., w latach 1705-07 spustoszyli je Szwedzi. W XIX w. miasteczko znane było z garbarzy, murarzy i nadal szewców. Ośrodkiem produkcji obuwniczej pozostało aż do 1939 r. Główne jarmarki odbywały się 14 września i 10 grudnia. W 1910 r. pożar zniszczył większą część miejscowości, ale szybko się odbudowała. W 1915 r. wielu mieszkańców zabrała epidemia cholery. W 1921 r. na 1262 mieszkańców było w Rybotyczach 774 grekokatolików, 174 rzymskich katolików i 314 izraelitów. Miasteczko liczyło wówczas 228 domów.



Większość mieszkańców narodowości ukraińskiej wywieziono na wschód w 1946 r. Podczas Akcji "Wisła" w dniach 20-25 maja 1947 r. wysiedlono stąd jedynie 60 osób i Ukraina Karpacka, a nawet w Rumunii i Stowacji. Reprezentująca początkowo wysoki poziom artystyczny, szkoła rybotycka stopniowo podupadła wraz z ogólnym ubożeniem kraju. Na przełomie XVII i XVIII w. ikony rybotyckie, sprzedawane często na odpustach i jarmarkach, przybrały charakter sztuki na wpół ludowej, odległej od bizantyńskich pierwowzorów. W dokumentach lustracyjnych cerkwi z tego okresu powtarza się określenie: "wielce podła robota rybotycka". W XIX i XX w. artystyczne tradycje podtrzymywała rodzina Mielniczków, zajmująca się malowaniem i rzeźbieniem ikonostasów.



Przez kilka wieków zamieszkiwała Rybotycze społeczność żydowska. Żydzi skupiali się głównie w centrum, wokół rynku. Prowadzili sklepy i warsztaty, handlowali bydłem i końmi. Na południe od rynku, za obecnym sklepem, stała murowana synagoga. Istniała również szkoła żydowska i parowa łaźnia, udostępniana wszystkim mieszkańcom miasteczka. W okresie międzywojennym mieszkał w Rybotyczach znany i szanowany rabin. Podczas okupacji hitlerowskiej Niemcy wymordowali miejscowych Żydów, a bóżnicę i szkołę żydowską spalili. Po wojnie rozebrano domy pozostałe po Żydach i Ukraińcach, przez co zniknęło dwie trzecie zabudowy. Ubytki te widać do dzisiaj.



W Rybotyczach zachowało się szczęśliwie do dzisiaj kilkadziesiąt drewnianych i murowanych domów małomiasteczkowych z 2 pot. XIX i pocz. XX w., dzięki czemu osada nie straciła ze wszystkim uroku dawnego galicyjskiego miasteczka.

Fot. Dariusz Pietraszewski || Nowa Gospodyni www.nowagospodyni.pl

Murowany kościół parafialny wystawiono w 1868 r. z inicjatywy Tyszkowskich. Przy budowie użyto kamieni pochodzących z rozbiórki zamku. Prace prowadzili miejscowi majstrowie: murarkę wykonali Radwańscy, stolarkę i ciesiołkę Mielnicz-owie. W 1885 r. sprowadzono z Wiednia organy. Polichromię i obrazy wykonali w latach 1894 - 1895 Jan Bogdański i Piotr Mielniczek.

Fot. Dariusz Pietraszewski || Nowa Gospodyni www.nowagospodyni.pl

Murowana cerkiew z 1775 r. była po wysiedleniu Ukraińców użytkowana jako magazyn, w latach sześćdziesiątych została rozebrana. Zachował się okazały, murowany budynek dawnej plebanii greckokatolickiej. Na północno-zachodnim krańcu miasteczka znajduje się interesujący cmentarz greckokatolicki.



Na przeciwległym krańcu malowniczo ulokowany na stoku cmentarz rzymskokatolicki z murowaną kaplicą. Jedyną pamiątką po rybotyckich starozakonnych jest cmentarz żydowski (kirkut), położony ok. 500 m na wschód od miejscowości, na wysokiej skarpie nad szosą do Huwnik. Zachowało się ok. 200 nagrobków wykonanych z piaskowca i betonu.



Na wschodnim krańcu miejscowości, na terenie PGR, znajdują resztki murów bastejowego zamku wzniesionego przez rodzinę Kormanickich w końcu XVI w. W XIX w. zamek popadł w ruinę. W 1868 r. został częściowo rozebrany, a fragmenty dwóch baszt i muru wykorzystano przy budowie nowego dworu. Na początku XX w. piwnice zamku posłużyły za fundamenty stajni.

---

Posada Rybotycka

Wieś nad Wiarem powyżej Rybotycz, przy szosie do Birczy. Autobusy do Przemyśla przez Rybotycze. W czasach przynależności tych ziem do Rusi, nie później niż w polowie XIV w., powstał tu klasztor prawosławny pw. św. Onufrego.



Przy klasztorze wyrosła osada zwana wówczas "Honoffry", wymieniana w 1367 r. w akcie nadania dorzecza górnego Wiaru Stefanowi Węgrzynowi. Data ona początek wsi Posada, wzmiankowanej po raz pierwszy w 1494 r. Według tradycji część mieszkańców wsi stanowili osadzeni tu jeńcy tatarscy oraz Cyganie. Posada wchodziła w skład klucza rybotyc-kiego i wraz z nim zmieniała kolejnych właścicieli.



W 1921 r. wieś liczyła 98 domów i 602 mieszkańców (578 grek., 14 rzym., 10 mojż.). Podczas spisu 75 osób podało narodowość polską. Latem 1945 r. ludność wysiedlono na Ukrainę. 26 października zabudowę wsi spalili partyzanci UPA z kurenia "Konyka". Dziś mieszka tu zaledwie kilka rodzin. W opustoszałej dolinie, na wzgórku nad szosą, cieszy oczy niepowtarzalna bryła cerkwi pw. Św. Onufrego.



Murowana świątynia, pochodząca z XV wieku, jest najstarszą zachowaną cerkwią w Polsce, a zarazem jedyną obronną. Zbudowano ją na planie podłużnym. Powstawała etapami. Krótkie prezbiterium zwieńczone szczytem gotyckim, pochodzące prawdopodobnie z przełomu XIV i XV w. to część najstarsza. Masywną, kwadratową nawę z nadbudowaną wieżą o charakterze obronnym zbudowano w XV w. Najmłodsza jest część zachodnia, powstała przed 1506 r., również w formie obronnej wieży, mieszczącej na parterze kruchtę i babiniec, a na piętrze kaplicę dla mnichów. Kaplica służyła do modlitw porannych i wieczornych, natomiast na dole odprawiano Służbę Bożą.



W górnej kondygnacji wież nad babińcem i nawą zachowały się okienka strzelnicze.



Ściany budynku są bardzo grube, wnętrza przekrywają sklepienia ko- i lebkowe, a całość kryją dachy czterospadowe nad babińcem i nawą oraz j dach dwuspadowy nad prezbiterium. Murowana ściana ikonostasu ma tylko dwoje wrót - jest to typowe rozwiązanie średniowieczne. Na ścianach i sklepieniu zachodniej części świątyni zachowały się ryte w tynku okolicznościowe napisy w języku łacińskim i ruskim oraz daty, m.in. 1506 i 1514.



W1966 r. w nawie i prezbiterium odkryto pod wieloma warstwami farby XVI-wieczną polichromię w stylu bizantyńskim. Żmudne prace konserwatorskie są prowadzone z przerwami i nadal daleko im do zakończenia. Cerkiew jest obecnie filią Muzeum Narodowego w Przemyślu. W czasie remontu w latach 1984-85 zrekonstruowano dolne partie murów obronnych. Poniżej cerkwi murowany budynek dawnej plebanii greckokatolickiej.



Cerkiew służyła przez wieki jako świątynia monasterska (klasztorna). Otaczał ją kamienny, obronny mur ze strzelnicami. Drugi obwód murów obejmował zabudowania monasteru, położone u stóp cerkiewnego pagórka. Nie były one zbyt okazałe, ponieważ klasztor, jak wiele jemu podobnych, zamieszkiwało zaledwie kilku mnichów. Według tradycji w poł. XVIII w przenieśli się oni z Posady do Dobromila. Tradycja głosi także, iż w podziemiach cerkwi pochowano ostatniego prawosławnego władykę (biskupa) przemyskiego, przeciwnika unii brzeskiej, Michała Kopystyńskiego, który zmarł w sąsiednim Kopyśnie w 1642 r.